Rzeszów - Niedziela, 22.11.2026 +2°C
Reklama

Niematerialny skarb - gwara, czyli rzeszowskie micyje słowne

fot. Archiwum RESinet.pl
fot. Archiwum RESinet.pl
RZESZÓW. O porannej sardze, micyjach rzeszowskiej kultury oraz o chabaziach w parkach. Co takiego skrywa gwara rzeszowska oraz jak to się stało, że zamiast wytrzymywać, wyczymujemy? Rozjaśniamy kilka gramatycznych niuansów mowy mieszkańców.
 
Nie od dzisiaj wiadomo, że miasto to nie tylko stare ulice i zabytkowe budowle. W głównej mierze o społecznej tożsamości danego miejsca decydują takie czynniki jak zwyczaje, gwara, przestrzeń kulturowa, wierzenia miejscowej ludności, czy chociażby strój. Jak pokazuje historia miasta Rzeszowa, tego tutaj również nie brakuje.
 
W gruncie rzeczy historia miasta to rodzaj dziedzictwa, które jest przekazywane z pokolenia na pokolenie i ustawicznie odtwarzane przez wspólnoty i grupy w relacji z ich środowiskiem, historią i stosunkiem do przyrody. Dla danej społeczności jest źródłem poczucia tożsamości i ciągłości.
 
Dziedzictwo niematerialne obejmuje przede wszystkim tradycje związane z kształtowaniem się swojego języka, który w jakimś większym lub mniejszym stopniu różni się od normy ogólnopolskiej. Również i stolica województwa podkarpackiego, jak też przyległe regiony, może pochwalić się swoją własną gwarą. Spośród wielu charakterystycznych cech pierwotnej gwary, wiele z nich możemy odnaleźć nawet w dzisiejszym języku. Przykłady? Proszę bardzo, oto kilka cech gramatycznych, wskazujących na to, że stara mowa wciąż jest słyszalna na ulicach miasta.
 
Pierwszym procesem, występującym w rzeszowskiej gwarze, jest zamiana spółgłosek c, s, z, dz na cz, sz, ż,dż. Zauważalna jest także wymowa e i o zbliżona do i/y i u, np. mieiszkali = mieszkali, rzeymyk = rzemyk. Zdarza się też słyszeć asynchroniczną wymowę spółgłosek wargowych miękkich (p, b, f w, ś, ź, ć, ch, dź, m, n, l, j, k, g, ): pjec = piec, w pjecu = w piecu, bjeda = bieda, mjeli = mieli, mniasto = miasto.
 
Notuje się również miękką wymowę l, np. nalieżał = należał, sklieipowy = sklepowy, tyl’ko = tylko, Wiel’kanuc = Wielkanoc, kliuski = kluski, mlieczna = mleczna. Typowa dla gwary rzeszowskiej jest wymowa chi zamiast chy, np. muchi = muchy, chiba = chyba, chitry = chytry. Często też mamy do czynienia z uproszczeniami słów, w których występuje trz, drz, np. wyczymał = wytrzymał, trzeba = czeba.
 
Występują również uproszczenia grup spółgłoskowych, polegające w najprostszym tłumaczeniu na skrócaniu słów. Takie zjawisko możemy dostrzec w mowie potocznej wskutek tempa oraz mniejszej staranności w mówieniu, np. zmar = zmarł, barsz = barszcz. Ostatnim „kruczkiem” wymowy jest tendencja do zastępowania spółgłoski k w grupie kt przez ch, np. chtoś = ktoś, chtóry = który. Dodajmy, że są to jedynie wybrane przypadki, jakie możemy zaobserwować w naszej rodzimej gwarze.
 
Nie należy jednak pominąć kolejnego, dość kluczowego aspektu w przypadku gwary rzeszowskiej, a mianowicie zapożyczeń z języka ukraińskiego, to m.in. czeremcha, czeresznia = czereśnia, durny = głupi, taskać = nieść coś z wysiłkiem. Funkcjonuje też kilka zapożyczeń z języka niemieckiego, wynika to z wpływów za czasów zaboru austryjackiego, np. bratrura = piekarnik, fajny = udany, ładny, nachkastlik = szafka nocna.
 
O łączności tych terenów z kresami płd. wsch. świadczy duża liczba wyrazów wspólnych z językiem Lwowa i okolic, np. bynajmniej = przynajmniej, mytka = szmatka do mycia naczyń, naładować = przygotować, wykrzykniki: ta dzie, ta joj, ta co.
 
Inne stwierdzenia, typowe dla gwary rzeszowskiej to:
 
  • cumelek = smoczek dla dziecka,
  • naszparować = oszczędzać,
  • micyje = atrakcja,
  • duszaki = piersi,
  • sarga = rosa,
  • pośratanie = pożegnanie,
  • opończyk = odzienie wierzchnie,
  • paciara = błoto,
  • chabazie = zarośla,
  • kręgołek = wierzchołek góry,
  • studzienina = galaretka z nóżek,
  • cug = gromada,
  • coraz = razem,
  • jadło i chodło = obfitość wszystkiego,
  • kłycek, kłyk = ząb.
Reklama

Artykuł powstał w oparciu o "Gminny program opieki nad zabytkami miasta Rzeszowa na lata 2017 - 2020".
 
Rafał Bolanowski (rafal.bolanowski@resinet.pl)
 
Reklama

Komentarze

Pozostałe wiadomości z Rzeszowa

Rzeszów

Blisko 34 miliony dofinansowania z UE na inwestycje w Rzeszowie

RZESZÓW. Miasto pozyskało blisko 34 mln zł dofinansowania z Unii Europejskiej na inwestycje w ramch projektu „Wzmacnianie potencjału dziedzictwa kulturowego na terenie ROF”. Pieniądze pozwolą sfinansować m.in. budowę nowego domu kultury na...

Rzeszów

Ponad 2,4 mln zł na świąteczne oświetlenie Rzeszowa. Jak rozbłyśnie miasto w tym sezonie?

RZESZÓW. Rozstrzygnięto przetarg na wybór wykonawcy świątecznego oświetlenia na sezon 2026/2027. Do przetargu zgłosiła się tylko jedna firma - Multidekor. Kwota jaką zaproponowała za wykonanie usługi to 2 444 556 zł. Miasto...

Rzeszów

Rzeszów ponownie gospodarzem ogólnopolskich zawodów w skokach do wody

RZESZÓW. Zaledwie tydzień po Memoriale Jerzego Szczerbatego, podczas którego swoje umiejętności prezentowali najmłodsi adepci skoków do wody, Rzeszów ponownie stanie się areną ogólnopolskiej rywalizacji.

Rzeszów

Dni otwarte PCLA. Miasto udostępniło bieżnię mieszkańcom

RZESZÓW. Od 14 listopada mieszkańcy Rzeszowa mogą skorzystać z bieżni stadionu Podkarpackiego Centrum Lekkiej Atletyki. W ramach dni otwartych obiekt jest udostępniony do końca listopada, codziennie w godzinach od 8:00 do 20:00.

Rzeszów

Autobus Ciepła znów wyjechał na ulice Rzeszowa. Gdzie będzie parkował?

RZESZÓW. Dziś (16.11) na ulice Rzeszowa ponownie wyjechał Autobus Ciepła. Osoby w kryzysie bezdomności i wszyscy potrzebujący będą mogli otrzymać w nim gorący posiłek. Akcja, która rozpoczęła się wraz z nadejściem chłodniejszych...

Rzeszów

Największe lodowisko w Rzeszowie rozpoczęło nowy sezon

RZESZÓW. W sobotę, 14 listopada odbyło się oficjalne rozpoczęcie nowego sezonu na krytym lodowisku przy ul. Wyspiańskiego – największym obecnie tego typu obiekcie w Rzeszowie. Lodowisko ma być czynne do końca lutego...

Rzeszów

Budowa Roku Podkarpacia 2025. Dwie rzeszowskie inwestycje oświatowe nagrodzone

RZESZÓW. Nowy żłobek na osiedlu Drabinianka i rozbudowa szkoły na osiedlu Staromieście – te dwie rzeszowskie inwestycje zostały nagrodzone w konkursie Budowa Roku Podkarpacia 2025.

Rzeszów

Nowa inwestycja w Chmielniku. Przy szatni sportowej powstał ogród deszczowy

CHMIELNIK. Przy budynku szatni sportowej w Chmielniku zakończono budowę ogrodu deszczowego o powierzchni 19,2 m². Inwestycja ma poprawić gospodarowanie wodami opadowymi, a jednocześnie służyć edukacji ekologicznej. Na realizację przedsięwzięcia gmina pozyskała 15...

Reklama